5. Ólafsþing

5. Ólafsþing var haldið 22. október 2022 í safnaðarheimili Neskirkju

Dagskrá

09:25–09:30 Þingið sett

9:30–10:00 Matteo Tarsi: ‘Læra’ og ‘kenna’ í germönsku

10:00–10:30 Jón Símon Markússon: Er eitthvað að marka mörkun? Um beygingarþróun færeysku nafnorðanna vøllur og fjørður

10:30-11:00 Þórhallur Eyþórsson: Gotnesk forskeyti – milli indóevrópsku og germönsku

11:00-11:30 Kaffihlé

11:30-12:00 Haukur Þorgeirsson: Nafn Þórs

12:00–12:30 Guðrún Þórhallsdóttir: Fleiri fornnorræn dýraheiti: bassi, gassi — og *hrussi?

 12:30–13:30: Hádegishlé

13:30–14:00 Guðvarður Már Gunnlaugsson: Nokkur orð um Lundarbók

 14:00–14:30 Þorgeir Sigurðsson: Hönd númer 2 í Uppsala-Eddu

14:30–15:00 Helgi Skúli Kjartansson: Margt líkt með skyldum: Hvernig stafsetning Sturlu skýrir tvíhljóðafræði Ólafs

15:00–15:30 Kaffihlé

15:30–16:00 Jón Axel Harðarson: Áletrunin á hjálmi B frá Negau

16:00–16:30 Katrín Axelsdóttir: Ásbjörg besta barn

16:30–17:00 Kristján Árnason: Áherslur og hugsjónir í íslenskri málboðun fyrr og nú

17:00–18:00 Ráðstefnuslit og léttar veitingar

Ólafsþing er haldið í samstarfi við Málvísindastofnun Háskóla Íslands

Útdrættir erinda (eftir stafrófsröð fyrirlesara)

Guðrún Þórhallsdóttir: Fleiri fornnorræn dýraheiti: bassi, gassi — og *hrussi?

Á Ólafsþingi árið 2021 fjallaði ég um sögu nafnorðsins kusi/kussi  ‘kálfur’ og þriðju útgáfu þess, kursi, sem varðveitt er í einum texta, Guðmundar sögu biskups. Í þeim fyrirlestri barst orðið bessi ‘björn’ einnig í tal enda eiga þessi orð það sameiginlegt að koma fyrir rituð með ‘rs’. Nánari athugun hefur beint athyglinni að fleiri dýraheitum sem beygjast veikt og enda á -ssi, m.a. bassi ‘villigöltur, björn’, gassi ‘gæsarsteggur’ og hrússi ‘hrútur’.

Í fyrirlestrinum verður fjallað um nokkur þessara orða. Meðal annars verður uppruni orðsins bassi ræddur og vægi ritmynda með ‘rs’ í nokkrum handritum, en þær hafa fræðimenn tekið alvarlega og endurgert frg. *barsan- eða *barhsan- á grundvelli þeirra. Einnig verður rætt um þá ályktun Griepentrogs (1995) að orðin kussi, gassi og hrussi [svo] sýni að í orðum með langt sérhljóð og eitt samhljóð á eftir hafi orðið lengdarvíxl sem séu sambærileg við littera-regluna í latínu (breytinguna lītera > lĭttera). Þess konar hljóðregla fær vitanlega ekki staðist nema orðin hafi í raun og veru haft langt rótarsérhljóð og stakt s fyrir breytinguna og orðið hrússi hafi haft stutt sérhljóð að fornu.  

 

Guðvarður Már Gunnlaugsson: Nokkur orð um Lundarbók

Í háskólabókasafninu í Lundi á Skáni er varðveitt eitt fegursta miðaldahandrit sem gert hefur verið á norrænu málsvæði. Það er norsk lögbók sem líklegt er að hafi verið skrifuð í Björgvin snemma á fjórtándu öld. Í handritinu er einnig færeyska Sauðabréfið sem hefur fengið marga fræðimenn til að tengja það við Færeyjar og sumir hafa jafnvel gengið svo langt að kalla það færeyskt. Aðrir hafa ekki gengið svo langt en viljað hafa skrifarann færeyskan og hafa þar með talið handritið hluta af færeyskum málheimildum. Í þessum fyrirlestri verður handritinu lýst og farið yfir sögu þess og hugmyndir manna um þjóðerni þess.

 

Haukur Þorgeirsson: Nafn Þórs

Í Þórsdrápu og Hymiskviðu eru þrír staðir þar sem nafn Þórs kemur fyrir og bragfræðilega mætti búast við tvíkvæðu orði með stuttu fyrra atkvæði. Sumir fræðimenn hafa þar endurgert myndir eins og *Þóarr eða *Þonurr. Aðrir, ekki síst Lindroth („Gudenamnet Tor“, 1916), hafa bent á erfiðleikana við að gera ráð fyrir tvíkvæðri mynd nafnsins í norrænu. Í erindinu verður farið í saumana á bragfræðilegu rökunum fyrir tvíkvæðri mynd og reynast þau sterk. Þá verður metið hvers konar tvíkvæða mynd gæti helst komið til greina að endurgera og bent á mögulegar hliðstæður.

 

Helgi Skúli Kjartansson: Margt líkt með skyldum: Hvernig stafsetning Sturlu skýrir tvíhljóðafræði Ólafs

Í Þriðju málfræðiritgerðinni fjallar Ólafur Þórðarson á einum stað um „límingarstafi í rúnum“. Ætla mætti að það hugtak merki bandrúnir. Svo reynist þó ekki vera heldur vakir fyrir Ólafi tvíhljóðakerfi íslenskunnar, og það íslenska stafrófsins fremur en hljóðkerfisins (tvíhljóðar, ekki tvíhljóð).

Íslensku tvíhljóðana ber Ólafur saman við „diptongi í látínustafrófi“ sem hann skilgreinir raunar hljóðfræðilega, þ.e. sem eiginleg tvíhljóð, og sýnir þar málfræðikunnáttu sem ekki er sótt til aðalheimildar hans, Priscianusar.

Samanburðurinn er um sumt óvæntur, ekki síst að af íslensku tvíhljóðunum sé það um /ei/ sem sagt er „er sá diptongus ekki í látínu“; en sú hæpna staðhæfing er raunar skiljanleg í samhengi Priscianusar.

Hins vegar er engin athugasemd um /ey/, því líkast sem Ólafur þykist þekkja það úr latínu.

Ólafur Halldórsson hefur bent á viss stafsetningareinkenni sem rekja megi til Sturlu Þórðarsonar, sérstaklega að tvíhljóðið /ey/ hafi Sturla tamið sér að rita sem <ev>.

Þessa stafsetningu er ekki ólíklegt að Ólafur Þórðarson hafi notað líka, Sturla jafnvel lært hana af eldri bróður sínum eða þeir báðir af sama skriftarkennara. Það myndi þá skýra hvernig Ólafur gat lagt að jöfnu íslenskt /ey/ og latneskt /eu/, en það er einn af fjórum „diptongi“ Priscianusar.

 

Jón Axel Harðarson: Áletrunin á hjálmi B frá Negau

Árið 1812 fannst í aldingarði við þorpið Negau (nú Ženjak) í Slóveníu hirsla sem hafði að geyma 26 hjálma af etrúskri gerð, nánar tiltekið þeirri gerð sem kennd er við borgina Vetulonia, og eru þeir taldir frá um 500–450 f. Kr. Á einum hjálminum, þ.e. hjálmi ‘B’ eða ‘22’, er áletrunin sem um verður rætt í erindinu.

Á hjálmbarðinu stendur með venetísku letri ritað frá hægri til vinstri: harigastiteiva; þar á eftir koma strik sem að öllum líkindum eru engin rittákn heldur einungis til skrauts. Áletrunin er frá lokum 2. eða upphafi 1. aldar f. Kr. en hjálmurinn er, eins og fram hefur komið, miklu eldri. Túlkun áletrunarinnar er umdeild en yfirleitt er hún talin elsta heimild okkar um germanskt mál. Almenn sátt ríkir um að hún geymi mannsnafnið Harigasti, sett saman úr forliðnum Hari- og viðliðnum -gasti‑. En skoðanir eru skiptar um frekari greiningu orðmyndarinnar. Þess má geta að viðliðurinn hefur verið skýrður sem germönsk, keltnesk, retísk eða latnesk fallmynd. Enn umdeildara er hvernig skýra ber stafarununa teiva en hún er þó oftast talin endurspegla nafn germanska herguðsins sem á norrænu heitir Týr.

Í erindinu verður gerð grein fyrir helstu skýringum á áletruninni auk þess sem frekari stoðum verður rennt undir þá túlkun sem fyrirlesara þykir sennilegust.

 

Jón Símon Markússon: Er eitthvað að marka mörkun? Um beygingarþróun færeysku nafnorðanna vøllur og fjørður

Í færeysku hafa fjölskrúðug stofnsérhljóðavíxl gamalla u-stofna verið jöfnuð út að mestu leyti, sbr. t.d. nf.et. vøllur ~ þf.et. vøll ~ þgf.et. vølli ~ nf./þf.ft. vøllir ~ þgf.ft. vøllum. Þó stingur beyging fær. fjørður í stúf við þessa þróun, en gömlu víxlin hafa haldist auk þess sem minnst tvær nýjar myndir hafa bæst við beygingardæmið, sbr. þgf.et. fjørði, þgf.ft. firðum o.fl. Útjöfnun hefur aðallega verið skoðuð frá tveimur ólíkum sjónarhornum. Önnur nálgunin gerir merkingu, formlegum einkennum og tíðni einstakra mynda hátt undir höfði og er þá gjarnan vísað í svokallaða „mörkun“. Yngri nálgunin gerir ráð fyrir að tíðni ein ráði ferðinni. Merkingarfræðilegur snertiflötur orðanna vøllur og fjørður gerir því samanburð á ólíkri stefnu útjöfnunar tilvalinn, enda vísa fær. vøllur og fjørður hvort til sinnar tegundar af landslagi. Niðurstöður tíðnirannsóknar benda til þess að við beygingarþróun fær. vøllur hafi stofnmyndin nf./þf.et./þgf.ft. vøll– sótt á vegna skorts á afgerandi tíðnimismun milli aðgreindra mynda orðsins. Aftur á móti virðist há staktíðni þgf.et. firði hafa stuðlað að tilurð þgf.ft. firðum við beygingarþróun fær. fjørður vegna tíðrar notkunar stofnmyndarinnar firð– í setningafræðilega samhenginu [í/á/úr FJØRÐUR_þgf.]. Nú er yngri þgf.ft. firðum langtum tíðari en eldri fjørðum og því innihalda sjálfgefnar myndir fleirtölunnar stofnmyndina firð-, sbr. nf./þf.ft. firðir, þgf.ft. firðum. Færð verða rök fyrir því að eftir tilurð yngri þgf.ft. firðum hafi myndast tengsl milli formsins firð– og merkingarinnar fleirtölu sem varð svo hvatinn að tilraun til að greina að eintölu og fleirtölu með formlegum hætti: et. fjørð– gegn ft. firð‑. Þó hefur yngri þgf.et. fjørði aldrei náð verulegri fótfestu í færeysku sökum samkeppni við eldri þgf.et. firði sem hefur alltaf verið rótfastari vegna hárrar tíðni.

 

Katrín Axelsdóttir: Ásbjörg besta barn

Rúnaáletranir geta verið erfiðar viðfangs. Letrið getur verið máð, ristan sködduð og samhengið er kannski ekki þekkt. Þá kann sá sem risti að hafa gert mistök sem torvelda skilninginn. En einnig er til að rúnameistarar villi af ásettu ráði fyrir lesandanum, með því að víkja frá hefðbundnu rúnaletri. Þá er talað um dulrúnir (e. cryptic runes, n. lønnruner, þ. Geheimrunen). Ýmsar leiðir var hægt að fara í þessu skyni og tilgangur dulrúna virðist hafa verið margvíslegur (Nordby 2018).

Þótt borin hafi verið kennsl á ýmsar dulrúnaaðferðir liggur ekki alltaf ljóst fyrir að um dulrúnir sé að ræða yfirleitt. Á hinn bóginn er stundum nokkuð greinilegt að um tiltekið kerfi eða aðferð sé að ræða en ristan er þó engan veginn auðtúlkuð. Eitt slíkt tilvik er á rúnakefli frá Bryggjunni í Bergen (B660). Hún hefst á orðunum aspiørg5hitpæstaparn, ‚Ásbjörg hið besta barn‘, sem rituð eru með venjulegu rúnaletri og auðskilin. Það sem kemur næst er rist með dulrúnum og erfiðara viðureignar. Í fyrirlestrinum verður litið á þessa ristu og nokkrar aðrar sem hún á sitthvað sameiginlegt með.

Nordby, K. Jonas. 2018. Lønnruner. Kryptografi i runeinnskrifter fra vikingtid og middelalder. Institutt for lingvistiske og nordiske studier, Universitetet i Oslo, Osló.

 

Kristján Árnason: Áherslur og hugsjónir í íslenskri málboðun fyrr og nú

Vel má halda því fram að þeir frændur Snorri Sturluson og Ólafur hvítaskáld, að ógleymdum og öðrum málfræðingum miðalda, hafi verið eins konar áróðursmenn fyrir viðgangi íslenskrar tungu, sem þá var reyndar kölluð norræna. Þeim fannst ástæða til að státa af þeim arfi sem fólst í skáldskap og sögnum og höfðu hugmyndir um gæði málnotkunar. Þessi þráður var spunninn áfram í siðaskiptum og „málhreinsun“ nítjándu aldar.  Í bland við háleitar hugmyndir um merkilegan arf er svo óttinn við dauðann, að íslensk tuga deyi út, annað hvort úr innanmeini vegna lélegrar málnotkunar, eins og Eggert Ólafsson var hræddur um, eða vegna þess að aðrar tungur tækjust á við hana og felldu í eins konar einvígi.

Nú á tímum virðist mér vera á ferðinni einhver blanda af dauðaóttanum (talað um stafrænan dauða) og þess sem kalla má málsiðfræðilegan boðskap. Því er haldið fram að strangar formkröfur skapi ótta við íslenskt móðurmál, og að það sé kúgunartæki.  Allt er þetta í bland við vinsælar kenningar um algilda málkunnáttu. Ég mun velta fyrir mér hvað hinar nýju hugmyndir eiga sameiginlegt þeim eldri. Einnig má spyrja hvort líklegt sé að umræður af þessu tagi muni hafa einhver áhrif til eða frá um það sem kalla mætti „örlög“ íslenskrar tungu eða formþróun hennar. Hvað felst í uppástungum um að kominn sé tími til að taka upp nýjan málstaðal?

 

Matteo Tarsi: ‘Læra’ og ‘kenna’ í germönsku

Þrátt fyrir að gotneska varðveiti alla fjóra flokka veikra sagna, hefur hún enga -nō/na-sögn í merkingunni ‘læra’. Að breyttu breytanda gildir hið sama um norrænu. Vesturgermanska er eina grein germönskunnar sem varðveitir slíka sögn, frg. *liz-nō/na- > fe. leornian, fsax. līnōn (með r-brottfalli og uppbótarlengingu), lernōn, fhþ. lernōn, (→) lernēn, lirnēn, o.s.frv. Þessi útkoma myndar frávik þar sem -nō/na-sagnir eru frjór flokkur einungis í gotnesku og norrænu þannig að búast hefði mátt við allt annarri útkomu.

Merkingin ‘kenna’ er nokkuð tengd ‘læra’, og sagnir í báðum merkingum má rekja til ie. *leis- ‘læra’ (upprunaleg merking sagnarinnar í germönsku, orðin til úr ‘fylgja’, sbr. le-lói̯s/lis–‘hafa fylgt’ (perfektstofn) > ‘vita’ og að breyttu breytanda fgr. οἶδα ‘ég veit’, gotn. witan, físl. vita o.s.frv. úr ie. *u̯oi̯d- ‘hafa séð’ (perfektstofn) > ‘vita’. Sagnir í merkingunni ‘kenna’ myndaðar af þessari rót í germönsku er að finna í gotnesku (laisjan [með analógísku s-i eftir núþálegu sögninni lais, LIV², s.r. *lei̯s-]) og vesturgermönsku (fe. lǣran, fsax. lērian, fhþ. lēren o.s.frv.). Þessar sagnir, sem rekja má til frg. *laiz-ija-, kallast orsakarsagnir (eða orsökunarsagnir) og þýða ‘láta/gera X’, þar sem X er grunnmerking rótarinnar.

Norræna sögnin læra er tökuorð úr fornensku og var upprunaleg merking hennar ‘kenna’ (sjá t.d. Spakmæli Prospers [hdr. frá fyrsta fjórðungi 13. aldar] þar sem í latínu segir doceat  ‘kenni hann’ en á norrænu lęri, ONP, u.o. læra). Hin merkingin þróaðist seinna, e.t.v. vegna tengsla á milli norrænu og mála á borð við miðensku og miðlágþýsku. Miðmyndin lærask var notuð um 1200 í merkingunni ‘læra’ (sjá t.d. Íslensku hómilíubókina af boka lestre læromc ver, ONP, u.o. læra). Miðmyndin í norrænu er sambærileg við gotn. laisjan sik annars vegar og sæ. lära sig hins vegar.

En staða þessa merkingarpars í germönsku er nokkuð flóknari, þar sem a.m.k. fimm aðferðir hafa verið notaðar til að tákna merkingarnar tvær.

Í fyrirlestrinum verður gerð grein fyrir hvaða aðferðir germönsk mál hafa notað til að tákna merkingarnar ‘læra’ og ‘kenna’. Í lokin verður stuttlega drepið á stöðu þessara merkinga í indóevrópsku málafjölskyldunni í aldanna rás.

 

Þorgeir Sigurðsson: Hönd númer 2 í Uppsala-Eddu

Öll handrit Snorra-Eddu eru frá 14. öld eða síðar. Uppsalabók og Konungsbók eru frá byrjun aldarinnar. Í Uppsalabók eru yngri rithendur. Anders Grape [1] telur eina þeirra vera frá 14. öld. Hún kemur fyrir á eftirtöldum síðum  8:27-28, 9, 12:19, 21: 26-28, 71, 78, 79, 79:7 og 80. Eigandi handarinnar hefur þekkt innihald annarrar gerðar Snorra-Eddu, sem sést t.d. á heitinu Eikþyrnir sem er Takþyrnir í SE (Gylfaginningu) í U. Hönd 2 bætir nafninu Eikþyrnir við nöfn hinda í Skáldskaparmálum SE U í línu 7 á bls. 79 og skrifar hindaheiti á spássíu. Hönd 2 bætir við meira en 100 heitum í Snorra-Eddu Uppsalabókar. Sum koma aðeins fyrir í þulum í einu handriti. Á blaðsíðu 8 er stef í Völuspá skammstafað (ranglega) án þess að hafa komið fyrir áður. Stefið er ekki annars staðar í U. Hönd 2 skrifar texta stefsins neðanmáls.

Í Skáldatali í U er síðasti Noregskonungur Eiríkur Magnússon (d. 1299), en yngri hönd bætti við tveimur næstu konungum. Hönd 2 hefur líklega skrifað þrjár dróttkvæðar vísur á fyrstu síðu U. Sú fyrsta gæti verið kveðin fyrir munn Baldurs i Helheimum. Grape taldi höndina á þessum vísum vera frá 15. öld og sama hefur ranglega verið sagt um höndina sem skrifaði fyrsta vísuorð Rígsþulu á bls. 42. Það er hvergi annarsstaðar nema í Wormsbók og er réttara hér [2].

Hönd 2 líkist hönd Einars Hafliðasonar en fer þó öðruvísi með áherslulaus sérhljóð. Á Ólafsþingi 2022 og í nýrri útgáfu Hins íslenska fornritafélags á Snorra-Eddu verður gerð grein fyrir ofantöldu.

[1] Grape et al. (eds). 1977. Snorre Sturlassons Edda. Uppsala-handskriften DG 11. Transkriberad text och Paleografisk kommentar av Anders Grape, Gottfried Kallstenius och Olof Thorell. Inledning och Ordförråd av Olof Thorell. Uppsala: Almquist och Wiksell.

[2] Finnur Jónsson. 1884–91. Småstykker 1–16. København: SUGNL.

 

Þórhallur Eyþórsson: Gotnesk forskeyti – milli indóevrópsku og germönsku

Í þýsku nútímamáli eru sagnarforskeyti ýmist föst eða laus (þ. ertrinken ‘drukkna’ en austrinken ‘klára að drekka’, sbr. Sie ertrinkt ‘hún drukknar’ en Er trinkt aus ‘hann drekkur (glasið) í botn’). Í norrænum málum féllu föstu forskeytin snemma brott en leifar þeirra er þó enn að finna í stirðnuðum orðmyndum og í „fylliorðinu“ fræga í forníslensku (ögnunum of og um). Á grundvelli samanburðar við önnur forngermönsk mál, gotnesku, fornensku, fornsaxnesku og fornháþýsku, er ljóst að slík forskeyti hljóta að hafa verið til í germönsku á elstu tíð. Eins og best sést í gotnesku voru forskeyti sem samsvara föstu forskeytunum í þýsku ekki alveg samvaxin við sögnina, þar sem henglar (en ekki önnur orð) gátu fleygað forskeytta sögn þegar hún var í tiltekinni setningafræðilegri stöðu (gotn. ga-saihvan ‘sjá’, us-gaggan ‘fara (burt)’ sbr. frah ina ga-u-hva-sehvi ‘hann spurði hann hvort hann sæi nokkuð’, uz-uh-iddja fram attin ‘og ég fór frá föðurnum’). Þó að slíkt eigi sér ekki hliðstæðu í germönskum nútímamálum koma svipuð „hálf-föst“ forskeyti fyrir í öðrum fornlegum málum, t.d. fornírsku og litháísku. Hins vegar hafa sagnarforskeyti í elstu indóevrópsku málunum, einkum hettítísku, vedískri sanskrít og hómerskri grísku, meira sjálfstæði en í málum eins og gotnesku. Í þessu erindi lýsi ég fyrirbærum af þessu tagi og útlista þróun „innlimunar“ (e. incorporation) forskeyta í nokkrum fornum indóevrópskum tungumálum. Í lokin mun ég reifa hugmyndir um gildi forskeyttra sagna í indóevrópskum málum fyrir endurgerð forsögulegs málstigs, ekki aðeins að því ert snertir orðmyndun heldur líka setningagerðir þar sem forskeyttar sagnir koma fyrir.